M.  Żur, O.  Nikołajenko, 
Organizacja i działalność polskich towarzystw w Charkowie w końcu XIX w. i na początku XX w.

Charków - wielonarodowe miasto, które zawsze słynęło szacunkiem i tolerancyjnym stosunkiem do ludzi innego narodu. Zasiedlało się miasto Ukraińcami i Rosjanami, a z początku XIX st., po odkryciu uniwersytetu, ilość cudzoziemców znacznie zrosła, przy czym tu pokojowy koegzystowały niemiecka, polska, żydowska narodowi. We współczesnym dziejopisarstwie nie dosyć użyczało się uwagi narodowej mniejszości, ich racie do rozwoju miasta, stworzeniu nimi społecznych organizacji i ośrodków społeczno-politycznego życia. Zadanie autora - wypełnić to przepuszczenie.

Polska narodowa mniejszość zajmowała szczególne miejsce w życiu naszej krawędzi. Naturalnie, że na Lewobrzeżnej Ukrainie, zwłaszcza na Slobożanszczyni, byli znacznie mniej Polaków, aniżeli na Prawobereżżi, ale ich liczebność stale rosła. Do 70-ті đđ. XIX st. w Charkowskiej guberni mieszkało, według danych geograficzny-statystycznego słownika Rosyjskiego imperium, 1050-1700 Polaków [10, ń. 180]. Przeprowadzony w 1897 r. pierwszy spis ludności pokazał zwiększenie ilości Polaków. Pytanie o narodowość do tego spisu nie odnosiło się, ale ilość polskiej ludności można ustalić po języku ojczystym, a także - po віросповіданню. Za rodzony uznały język polski 5910 osób, wśród римо-католиків rodzoną ją uważały 5648 osób. 3969 z ich mieszkały w mieście Charkowie. Ta ilość składała 0,2% całej ludności guberni [2]. Całkiem naturalnie, że taka spoisty osiadła kolonia pragnęła regulować łączniki z rodakami, nie stracić narodowych i duchowych tradycji, przekazać ich swoim potomkom.

W końcu XIX st. ośrodkiem społecznego życia Polaków Charkowa był amatorski teatr. W nim przyjmowała uczestnictwo polska inteligencja miasta. Niemniej, jak dwukrotnie na rok, w Operowych albo Dramatycznych teatrach odbywały się uchwały językiem polskim. Z reguły, to były niewielkie sztuki, między którymi w antrakcie był bufet. Wszystkie koszty, otrzymane podczas przedstawień, szły na благодійницькі przedsięwzięcia: udzielały się na korzyść najbiedniejszych polskich rodzin [5], na istnienie богодільні przy Charkowskiej Римо-католицькій Cerkwi [6] [5. - 1886. - 5 grudnia; 6. - 1895. - 26 жовт.]. Oprócz благодійницької celu, który prześladowali aktorzy, uchwała przedstawień pozwalała спілкуватись językiem ojczystym, występować w narodowych kostiumach, być w kursie literackich nowości i zapozanawać z nimi inne. Zwyczajnie, że działalność takiego teatru strąciła się z przeszkodami, które czyniła władza. Dla postawienia dramatycznych utworów językiem polskim trzeba było otrzymać pozwolenie generał-gubernatora, które zawiadamiało powiatowych ісправників i поліцмейстера, i owe, kto posiadał polskim, muszą były być obecnymi na przedstawieniu [12, ń. 39].

W 1896 r. Charkowie otworzyła się jeszcze jedna polska spółka - troska o biedne римо-католицького віросповідання. Regulamin tej religijnej organizacji był zatwierdzony Ministerstwem wewnętrznych spraw 21 grudnia 1895 roku. Cel Spółki - spełniać pomoc nie zdolny do pracy osobom, albo tym, kto nie ma środków do istnienia, sprzyjać urządzaniu i edukacji sierotów, dopomagać jednorazową owemu, kto jej potrzebuje. W skład spółki wchodzili katolicy bez różnicy stanów, które spłacały ratę w rozmiarze 5 руб. na rok. Wszystkimi sprawami zarządzał Komitet spółki, że składał się z 9 członków. Na moment utworzenia Spółkę troski naliczały 140 osób [5. - 1896. - 31 січ.].

To nie pierwsza spółka takiego rodzaju w Rosyjskim imperium. Do tego zaistniały Spółki troski w Moskwie, Petersburgu, Odessie. Głównymi formami działalności spółek były pomoc biednym, poszukiwanie pracy dla bezrobotnych, troski o dzieci najbiedniejszych członków zboru.

W sierpniu 1897 r. przy Spółce troski była otwarta szkoła dla biednych, która za programem przypominała realną szkołę i składała się z dwóch oddziałów - młodszego i średniego. Do programu wchodziło studiowanie Prawa Boskiego, języka rosyjskiego, arytmetyki, geografii, чистописання, śpiewu i rękodzielnictwa. W szkole zadarmo studiował trzydzieści jeden uczeń i, również zadarmo, nadawały się wszystkie podręczniki i szkolne przyrządy [6. - 1897. - 17серп.]. Z pojawieniem Spółki troski ożywiła się działalność polskiego teatru, który oddawał wszystkie koszty od swoich uchwał na korzyść spółki.

Duchowym ośrodkiem Polaków w Charkowie występowała Rzymskokatolicka Cerkiew...